Januari 1963: Met pantoffels tegen het pack-ijs
In de verhalen over de barre winter van 1962-’63 wordt vaak genoemd hoe de „Oost-Vlieland“ zich voorwagade op een parcours dat eigenlijk buiten haar territorium lag. Toen ik me in de archieven verdiepte, was ik verbaasd dat we zelfs bijna 64 jaar later de dienstregeling tot op de dag precies kunnen reconstrueren, maar vooral hoe mens en machine tot het uiterste werden gedreven.
Donderdag 3 januari - Het weer is de baas
Aan het begin van het jaar verstijfde de Waddenzee onder invloed van een harde oostenwind tot een grijze ijsmassa. Voor de oostelijke eilanden was de noodvoorziening al op gang: Daar raasden Bevers en Havillands in een luchtbrug op en neer. Maar voor Vlieland en Terschelling moest de strijd op het water worden geleverd. De gebruikelijke dienstregeling werd aan de kant gezet. Door de lage waterstand en de ijspakken was het risico dat de splinternieuwe „Oost-Vlieland“ op de zandplaat zou vastlopen aanzienlijk. Men zocht een uitweg. De zeesleper „Stortemelk“, met haar 800 pk volgens de krant maar 500 pk volgens de kenners, werd ingezet als ijssbreker. Eigenlijk had dit schip niet meer mogen bestaan; elf jaar eerder had ze al gesloopt moeten worden, maar nu zou zij dankzij een in 1953 versterkte Maiersteven een weg naar Harlingen banen, met de „Vlieland“ in haar kielzog (z. W. Boot, De Reederij, blz 107). Om tien uur in de ochtend zou het konvooi vertrekken. Over de exacte samenstelling van deze vloot bestaat onenigheid in de bronnen: Terwijl Het Nieuwsblad van het Noorden meldde dat de „Friesland“ meereed, houden de Leeuwarder Courant en Trouw vol dat zij in de haven bleef. Ze slaagden. Na een overtocht van viereneenhalf uur naderden de twee schepen de Pollendam. Het ijs maakte daar plaats voor open water.
Zaterdag 12 januari - De Escalatie
Een krachtige noordwestenwind had drijfijs tegen de strekdam bij Harlingen gejaagd, zodat de haven volledig was afgesloten. Het water leek op een poolzee; een metershoge barrière belette elke vaart. De „Stortemelk“ en de „Vlieland“ waagden te ontsnappen. Ondanks urenlang proberen, keerden ze onverrichter zake. Vijf kustvaarders die eveneens uitbraken, deelden dit lot. Toch was de isolatie van Terschelling niet absoluut. Een kustvaarder wist via een andere route West-Terschelling aan te doen. Met behulp van een betonningsvaartuig dat het ijs in het Schuitegat brak, werd de coaster geloodst. Op het gebied van luchtverkeer was er voor Terschelling geen sprake van een reguliere dienst. De vliegbasis Leeuwarden hield toestellen stand-by voor urgente gevallen.
Maandag 14 januari – De Patstelling
Nog eenmaal bereikten de kleine boten de eilanden. Het was een overtocht vol slippartijen en gevaarlijke ijsvelden, maar voor één dag leek de verbinding hersteld. Het was echter een schijnveiligheid; het ijs zou zich sluiten. Voor de veerdienst restte rederij Doeksen een dilemma. De hoop was gevestigd op wind en tij dat het ijsveld zouden openen. Anders zou de patstelling worden opgeheven met een radicale maatregel: De „Oost-Vlieland“ gereed maken voor de tocht over de open Noordzee naar Ijmuiden.
Woensdag 16 januari - De uitbraak over de Noordzee
Eerst brachten kleine schepen de passagiers langs de eilanden naar het wachtende veerschip. Om negen uur zette de „Oost-Vlieland“ koers op de Noordzee, terwijl de „Stortemelk“ de weg door de pakijsvelden vrijbrak, om daarna vaart te zetten voor de onmisbare aanvoer van petroleum en olie. In de middag arriveerde de veerboot veilig bij het Havenkantoor aan de visserijhaven te IJmuiden. Naar aanleiding van dit succes werden de vluchten naar Terschelling verminderd.
Donderdag 17 januari – De terugtocht in het ijs
Beladen met 12.000 liter stookolie (vermoedelijk ongeveer 60 vata, dus een uitlasting van nog geen tien procent), groenten, meel en post, zette de „Oost-Vlieland" de terugtocht vanaf het vasteland in. Vanwege zware drijfijs week het schip voortdurend uit. De aankomst op de Vlieree wordt in de bronnen verschillend aangegeven, tussen 15.15 en 17.00 uur. Terwijl kapitein Horjus op de brug in pantoffels staand met de rederij telefoneerde en zei: „Ik ben nog zonder deuken, laat mij maar zonder deuken blijven“, was kapitein Gorter met de „Stortemelk“ in de Waddenzee aan het vechten om een weg tussen de schollen vrij te maken. De „Stortemelk“ had ruim een uur nodig om een geul door tot een meter dikke ijsplaten te breken om de weg voor haar vrij te maken. Directeur Doeksen noemde de inzet later: „Je moet respect hebben voor wat zij presteren: Dat is kerelswerk."(Parool 23-01-1963)
Zaterdag 19 januari – De tegenslag
Na drie volbrachte reizen leek de routine teruggekeerd. Toen de „Oost-Vlieland“ op zaterdagochtend richting de eilanden in beweging zette, sloeg het noodlot echter toe. De wind toonde geen genade. Overkomend water veranderde dek en boeg binnen seconden in één ijsmassa. Na slechts een uur gaf kapitein Horjus op. Ook op zondag faalde een nieuwe poging onder dezelfde omstandigheden.
Zondag 20 januari – De eenzame strijd
Alleen voer de sleepboot ’s ochtends een bevoorradingsreis van Terschelling richting Harlingen. Het werd een tien uur durende martelgang door een Waddenzee die zich tot een ijswoestijn had veranderd, met bergen die tot vier meter boven water uitstaken.
Dinsdag 22 januari – De Wadden-operatie
Het systeem was inmiddels perfect op de situatie ingesteld: De „Oost-Vlieland“ pendelde op de Noordzee, de „Vlieland“ shuttelde passagiers van de eilanden naar het grote zusterschip en de „Stortemelk“ hield de routes in de Waddenzee bevaarbaar. Op de Vlieree kwamen de schepen samen voor een riskant manoeuvre. In de zware deining wogen ze, verbonden alleen door wiekende planken, om passagiers en vracht over te zetten. Het was een kille afweging: „De Doeksens laten wel dit bootje op de Vlieree deukschade oplopen, maar de splinternieuwe „Oost-Vlieland“ wensen zij liever ongeschonden de zomerdienst in te zenden.“ (Parool 23-01-1963). De „Friesland“ lag intussen vastgevroren in de haven van Terschelling, terwijl de „Holland“ zich op volle zee als veiligheidsreserve positioneerde.
Woensdag 23 januari – Lange Nacht
In de ochtend stapte Kapitein Horjus in pantoffels op de brug en voer vanuit IJmuiden af. De Noordzeeroute functioneerde, maar de laatste etappe werd een nachtmerrie. Toen ze de Vlieree naderden, joeg een noordwestenstorm ijsmassa's met geweld tegen de schepen. Het leek erop dat de „Oost-Vlieland“ met haar passagiers en 45 ton vracht (goed voor de lading van vier zware vrachtwagens en ruim 37 procent van haar draagvermogen) op open water in het ijs de nacht moest overbruggen. In het donker dreven de stroom en het ijs de schepen urenlang richting de kust. Het gevaar van kapseizen was reëel. Horjus zag hoe de stroom het drijfijs tegen de romp drukte en besefte dat een verkeerde manoeuvre het schip deed kantelen; alleen door voortdurend de positie op het water te corrigeren op basis van de ijsdruk, behield hij het evenwicht. Pas toen het pakijs begon te scheuren en de vloed steeg, legden alle drie schepen tegen de ochtend aan de Veerdam aan.
Zaterdag 26 januari – Kantelpunt
De „Oost-Vlieland“ had de eilanden op vrijdag 25 januari verlaten en was na een zware strijd door de ijsvelden in IJmuiden aangekomen. Toen het schip de volgende morgen de terugtocht aanvatte, was de situatie aan het keren. De westenwind duwde het water op en brak het ijs van de banken. Nu echter wierp dezelfde wind de zee op, en de hoge golven dwongen de kapitein om terug te keren naar de haven. De boot bleef in IJmuiden liggen.
Maandag 28 januari – Gebluste hoop
Rederij Doeksen trachtte tevergeefs maandag de verbindingen naar Harlingen te hervatten. De haven aan het vasteland bleef afgesloten. Er was geen verkeer mogelijk. De „Oost-Vlieland“ legde daarom om tien uur weer het lange traject over de Noordzee af richting IJmuiden. Intussen bleven Ameland en Schiermonnikoog in isolement. Daar kwam geen boot in beweging.
Dinsdag 29 januari – Motorpech
De „Oost-Vlieland“ was nauwelijks de haven van IJmuiden uit of de inzet eiste haar tol. In de olietanks bleek vijftig procent water te zitten. De boot kon de reis niet voortzetten. Terug in de haven bleef hen niets anders over dan de brandstoftanks te reinigen en opnieuw te vullen.
Donderdag 31 januari – Selectie aan de poort
Met de levering van twee zware cilinders verzekerde de „Oost-Vlieland“ de eilandbevolking van twee weken gas. De luchtbrug werd ondertussen zo populair dat Rijkswaterstaat begon te selecteren. De noodtoevlucht was niet langer bedoeld voor hen die simpelweg een uitstapje wilden maken.
Zaterdag 2 februari – Langzaam terug naar de routine
De reguliere verbinding met Harlingen was hersteld: Op 1 februari voeren de „Stortemelk“ en de „Vlieland“ zonder grote problemen de overtocht. De „Oost-Vlieland“ nam de dienstregeling naar de vaste wal weer op. „Het zal wel eens mislukken," aldus een woordvoerder van de rederij, „maar wij hebben goede hoop, dat de verbinding onderhouden kan worden.“ (LC 01-02-1963)
----------------------
Kroniek van de overtochten van de „Oost-Vlieland“ (Noordzeeroute) in januari 1963
Totaal: Succesvol: 9 reizen (56%) | Gestrand: 7 keer (44%)
(+) wo, 16 jan: eilanden → IJmuiden
(+) do, 17 jan: IJmuiden → eilanden
(+) vr, 18 jan: eilanden → IJmuiden
(-) za, 19 jan: IJmuiden, gestaakt (overkomend water)
(-) zo, 20 jan: IJmuiden, gestaakt (overkomend water)
(+) ma, 21 jan: IJmuiden → eilanden
(+) di, 22 jan: eilanden → IJmuiden
(+) wo, 23 jan: IJmuiden → eilanden (moeilijke laatste etappe)
(-) do, 24 jan: eilanden, uitval (niet belegt)
(+) vr, 25 jan: eilanden → IJmuiden
(-) za, 26 jan: IJmuiden, gestaakt (hoge golven)
(-) zo, 27 jan: IJmuiden → eilanden (niet belegt, maar onontkoembaar voor vertrek op 28)
(+) ma, 28 jan: eilanden → IJmuiden
(-) di, 29 jan: IJmuiden, gestaakt (water in tank)
(-) wo, 30 jan: IJmuiden, uitval (niet belegt, maar onontkoembaar voor vertrek op 31)
(+) do, 31 jan: IJmuiden → eilanden (gas geleverd)
------------------------
Deze chronologie weerlegt de af en toe geuite bewering dat de Oost-Vlieland destijds ook of hoofdzakelijk naar Den Helder voer, als een louter sprookje.
Directeur Doeksen gaf toe dat de vaarten met duizenden guldens verlies per tocht gepaard gingen, aangezien de veerboot slechts met enkele passagiers bezet was, van wie per overtocht zes gulden werd verlangd. „We kunnen," rekende Piet Doeksen uit, „net de brandstof betalen, meer niet.“ (Parool 18-01-1963)
